Wojna o Kości, czyli rywalizacja Edwarda D. Cope’a i Othniela C. Marsha

  

Wyprawa Marsha (tył-środek) z 1872 roku.

Wojna o Kości (Bone Wars) to jedna z najbardziej zaciętych i dramatycznych rywalizacji w historii nauki. W latach 1877–1897 Edward Drinker Cope z Filadelfii oraz Othniel Charles Marsh z Yale prowadzili bezwzględny wyścig o odkrycie jak największej liczby skamieniałości prehistorycznych stworzeń. Ich pasja do paleontologii przerodziła się w obsesję, a naukowe ambicje ustąpiły miejsca intrygom, sabotażom i wzajemnym oszczerstwom. Wojna o Kości objęła ogromny obszar geograficzny – od wybrzeży Atlantyku (New Jersey) po dzikie pustkowia Gór Skalistych i Wielkich Równin. Wszędzie tam, gdzie ziemia odsłaniała szczątki prehistorycznych stworzeń, można było spodziewać się konkurujących wysłanników Cope’a lub Marsha. W rezultacie tej bezkompromisowej walki świat poznał dziesiątki nowych gatunków dinozaurów, a paleontologia weszła w złotą erę odkryć. Jednak cena, jaką obaj naukowcy zapłacili za chwałę, była ogromna – finansowe ruiny, utrata reputacji i nieustanna pogoń za sławą, w której każde odkrycie mogło przesądzić o zwycięstwie lub porażce.

• Edward Drinker Cope (1840–1897) był amerykańskim paleontologiem, zoologiem i ewolucjonistą pochodzącym z Filadelfii. Pochodził z zamożnej rodziny kwakrów i już od młodości zdradzał talent do nauki – swą pierwszą pracę naukową opublikował w wieku 19 lat​. Choć ojciec widział w nim przyszłego farmera-dżentelmena, Cope zdecydował się poświęcić nauce, początkowo bez formalnego wykształcenia akademickiego (większość wiedzy zdobywał samodzielnie)​. W latach 1864–1867 wykładał zoologię i botanikę w Haverford College niedaleko Filadelfii​. Później przez ponad dwie dekady prowadził intensywne badania terenowe – podróżował regularnie na amerykański Zachód, odkrywając i opisując skamieniałości wymarłych zwierząt, m.in. jako paleontolog w Geological Survey​. Był niesłychanie płodnym naukowcem: opisał około 1000 gatunków kopalnych kręgowców i opublikował ponad 1200 prac naukowych​. Zajmował się m.in. ewolucją koni oraz rozwojem uzębienia ssaków, a w 1896 sformułował tzw. „regułę Cope’a” – hipotezę, że linie ewolucyjne wykazują tendencję do zwiększania rozmiarów ciała​. Cope interesował się teorią ewolucji Jean-Baptiste’a Lamarcka i był jej gorącym propagatorem (tzw. neo-lamarckizm)​. Prywatnie znany był z porywczego charakteru – miał wybuchowy temperament, bywał drażliwy i skory do kłótni​. Mimo to przyjaciele cenili jego pasję i „gorące serce”. Cope rywalizował z Marsh’em z ogromną energią, często finansując ekspedycje z własnych środków, co pod koniec życia doprowadziło go na skraj bankructwa​. Zmarł w kwietniu 1897 roku w Filadelfii, do końca aktywnie publikując. W testamencie przekazał swój mózg do badań naukowych – wierzył, że wielkość mózgu świadczy o inteligencji i wyzwał Marsha, by po śmierci również oddał swój, by porównać który z rywali był „mądrzejszy”​. Marsh nigdy na to wyzwanie nie przystał, a czaszka Cope'a do dziś samotnie spoczywa w Muzeum Archeologii i Antropologii Uniwersytetu Pensylwanii.
• Othniel Charles Marsh (1831–1899) był amerykańskim paleontologiem, profesorem Yale, uważanym za jednego z najwybitniejszych naukowców XIX wieku w swojej dziedzinie​. Urodził się w ubogiej rodzinie farmerskiej w stanie Nowy Jork, jednak dzięki wsparciu bogatego wuja, filantropa George’a Peabody’ego, mógł zdobyć wykształcenie. To właśnie Peabody ufundował Muzeum Historii Naturalnej w Yale i ustanowił Marsh’a jego kierownikiem​. Marsh odbył studia m.in. w Niemczech i szybko stał się czołowym badaczem skamieniałości. Od lat 60. XIX w. związany z Yale, w 1866 r. został profesorem paleontologii. Zasłynął odkryciami pierwszych kopalnych ptaków z zębami – w 1871 r. znalazł pierwszego amerykańskiego pterozaura, a w kolejnych latach opisał sensacyjne skamieniałości kredowych ptaków Ichthyornis i Hesperornis z zachowanymi zębami w dziobie​. Odkrył także w formacjach kredowych pierwsze skamieniałe koniowate (przodków koni) oraz opisał wiele dinozaurów jury i kredy, m.in. słynne gatunki dinozaurów – apatozaura oraz allozaura​. Marsh z usposobienia był metodyczny, powściągliwy i introwertyczny. Choć nie okazywał łatwo emocji, miał ogromną ambicję naukową. W pracy cieszył się znacznym zapleczem finansowym – dzięki majątkowi po wuju mógł wygodnie finansować kosztowne ekspedycje paleontologiczne​. Jako profesor miał też sieć kontaktów i wpływy (był m.in. prezesem Narodowej Akademii Nauk). Jego współpracownicy cenili go za wiedzę, choć niektórzy narzekali na surowe zasady – Marsh słynął z tego, że ograniczał swoim asystentom możliwość samodzielnego publikowania, przypisując większość zasług sobie​. W latach 1870–1890 Marsh wsławił się jednak przede wszystkim rywalizacją z Cope’em – „wojną o kości”, podczas której obaj odkryli łącznie ponad 120 gatunków dinozaurów​. Marsh opisał ich nieco więcej od konkurenta (około 86 wobec 56 autorstwa Cope’a)​, co długo zapewniało mu renomę odkrywcy największej liczby dinozaurów w historii. Zmarł w 1899 r. w New Haven. Choć końcówka jego kariery naznaczona była problemami (m.in. utrata wsparcia rządu po skandalach związanych z rywalizacją), jego dorobek trwale zapisał się w historii nauki.

Jeszcze w połowie lat 60. XIX wieku Cope i Marsh darzyli się sympatią i szacunkiem. Po raz pierwszy spotkali się osobiście w 1864 roku w Berlinie gdzie spędzili kilka dni. Obaj mieli wówczas podobne aspiracje – młodzi, ambitni, dopiero rozpoczynali wielkie kariery. Na dowód wzajemnego uznania nazwali nawet po sobie nawzajem nowo odkryte gatunki organizmów​. Cope, mimo późniejszej nienawiści do Marsha, nie wycofał nadanych wcześniej nazw. Jednak nie nazwał na jego cześć żadnego dinozaura (Marsh podobnie) – w czasach ich wczesnej współpracy Cope bardziej skupiał się na ssakach i gadach morskich.

• Anisonchus marshi (1872) – wymarły ssak z rzędu Condylarthra, pierwotnych krewnych ssaków kopytnych. 
• Diceratherium marshi (1873) – wymarły nosorożcopodobny ssak z późnego oligocenu. 
• Hypsiops marshi (1873) – wymarły ssak nieparzystokopytny z paleogenu.
• Pteranodon copei (1875) – duży bezzębny pterozaur z późnej kredy. 
• Copelemur (1915, pierwotnie opisany przez Marsha) – wymarły ssak naczelny, którego nazwę ostatecznie zmodyfikowano po śmierci obu naukowców.

Niestety różnice charakterów i poglądów naukowych dały o sobie znać i relacja uczonych się pogorszyła. Cope – jako osoba impulsywna i narwana – zaczął drażnić statecznego, introwertycznego Marsha​. Dodatkowo różnili się podejściem do ewolucji: Cope pozostawał wierny neo-lamarkizmowi (uważał, że organizmy mogą przekazywać potomstwu cechy nabyte w ciągu życia), podczas gdy Marsh opowiadał się za darwinowską teorią doboru naturalnego​. Każdy z nich patrzył na osiągnięcia drugiego z wyraźną dozą wyższości. Współcześni mówili z przekąsem: „Patrycjuszowaty” Cope uważał Marsha za kogoś nie całkiem z towarzystwa, a „akademicki” Marsh miał Cope’a za nie dość profesjonalnego”​.

Ilustracyjna z 1870 roku przedstawia kilka gadów odkrytych przez Cope'a, w tym niewłaściwie zrekonstruowanego elasmozaura. 

Za bezpośredni początek „wojny o kości” często uznaje się incydent z błędną rekonstrukcją szkieletu Elasmozaura (morskiego gada – plezjozaura). W 1868 roku Cope złożył szkielet elasmozaura i opisał go naukowo, jednak – działając w pośpiechu – omyłkowo umieścił czaszkę nie z właściwej strony kręgosłupa. W efekcie odtworzył stwora z czaszką osadzoną na końcu ogona, sądząc że gad miał długi ogon a krótka szyję, podczas gdy w rzeczywistości było odwrotnie​. Gdy Marsh zobaczył tę rekonstrukcję (według różnych relacji zwrócił mu na to uwagę obecny również Joseph Leidy), nie omieszkał wytknąć Cope’owi fatalnej pomyłki. Cope, zawstydzony, próbował wycofać i poprawić swoje publikacje na ten temat, ale wieść o błędzie szybko rozeszła się w środowisku naukowym​. Publiczne upokorzenie przez Marsha z powodu „odwróconej głowy elasmozaura” rozpaliło urazę Cope’a i na zawsze zatruło ich relacje.

Kolejnym zarzewiem konfliktu stała się rywalizacja o dostęp do cennych stanowisk ze skamieniałościami. Cope, mając rodzinę w New Jersey, badał tamtejsze odkrywki w kopalniach glaukonitu (tzw. marl pits), gdzie wcześniej znaleziono pierwszego amerykańskiego dinozaura – hadrozaura. Zaprosił Marsha do wspólnych odwiedzin stanowiska w Haddonfield. Marsh z pozoru okazał zainteresowanie i koleżeńską postawę, ale za plecami kolegi podjął nieuczciwą grę: potajemnie przekupił właścicieli terenu i robotników, by wszelkie nowe znaleziska z tego miejsca trafiały do niego, nie do Cope’a​. Kiedy Cope zorientował się, że został odsunięty od własnego odkrywkowego „podwórka”, ponownie poczuł się zdradzony przez Marsha.

W ten sposób dawni przyjaciele zamienili się w zajadłych rywali. Zaczęli nawzajem atakować się na łamach prasy naukowej – wytykali sobie błędy w publikacjach i dyskredytowali osiągnięcia. Stawką była sława największego odkrywcy prehistorycznego świata. Sytuację zaostrzał fakt, że obaj działali w młodej, kształtującej się dziedzinie – amerykańskiej paleontologii – gdzie prawo pierwszeństwa (kto pierwszy opisze gatunek, ten zostaje jego odkrywcą) było szczególnie cenione. Cope i Marsh wiedzieli, że każdy nowy dinozaur, ssak czy gad kopalny może przynieść im miejsce w podręcznikach, więc żaden nie chciał ustąpić pola.

W miarę jak rosła wzajemna niechęć Cope’a i Marsha, rosła również gorączka poszukiwania skamieniałości. W latach 70. XIX wieku zaczęły napływać informacje o niezwykle bogatych „cmentarzyskach” dinozaurów na zachodzie Stanów Zjednoczonych – zwłaszcza w Kolorado i Wyoming. Obaj naukowcy rzucili się w wir ekspedycji, starając się prześcignąć jeden drugiego. Już w 1870 roku Marsh wyruszył na swoją pierwszą wyprawę badawczą w Wielkie Równiny i Góry Skaliste. W tym samym czasie Cope dołączył jako geolog do rządowego Zespołu F.V. Haydena, badając formacje skalne Zachodu​. Jednak prawdziwa eskalacja „wojny” nastąpiła w roku 1877, kiedy niemal jednocześnie odkryto kilka niezwykle bogatych w kości stanowisk.

Nauczyciel i geolog amator Arthur Lakes znalazł w pobliżu miasteczka Morrison (Kolorado) ogromne kości dinozaurów jurajskich. Początkowo powiadomił o tym Marsha, ale gdy ten zwlekał z odpowiedzią, Lakes wysłał też próbki do Cope’a​. Marsh, dowiedziawszy się o podwójnej grze, szybko zapłacił Lakesowi 100 dolarów za wyłączność i przysłał na miejsce swego zaufanego człowieka, prof. Benjamina Mudge’a, by zabezpieczył teren​. Cope został tym samym wykluczony z Morrison – otrzymał list od skruszonego Lakesa, że jednak musi przekazać znaleziska Marshowi, co stanowiło dla Cope’a bolesny policzek​. Marsh nie próżnował – już 1 lipca 1877 opublikował pierwszą naukową notatkę o kościach z Morrison w czasopiśmie American Journal of Science, ubiegając ewentualne publikacje Cope’a​.

W 1877 roku nauczyciel z Garden Park, Oramel Lucas, podczas polowania natrafił na skamieniałości dużych dinozaurów. Początkowo skontaktował się z profesorem A.A. Wrightem z Oberlin College, jednak z powodu braku funduszy Wright skierował go do Edwarda Drinkera Cope'a i Othniela Charlesa Marsha. Cope szybko odpowiedział na wiadomość Lucasa i zawarł z nim umowę, na mocy której Lucas miał przesyłać skamieniałości do Filadelfii za 10 centów za funt materiału. W wyniku tej współpracy Lucas odkrył m.in. pierwsze szczątki Camarasaurus supremus, dużego zauropoda z późnej jury. Marsh początkowo nie odpowiedział na list Lucasa, jednak gdy zdał sobie sprawę z wartości znalezisk w rejonie Cañon City, wysłał swojego asystenta, Benjamina Franklina Mudge'a, aby nawiązał współpracę z Lucasem. Mudge próbował przekonać Lucasa do zerwania umowy z Cope'em i przesyłania skamieniałości do Yale, jednak Lucas pozostał lojalny wobec Cope'a i odmówił. Mudge nawiązał wówczas współpracę z miejscowym rolnikiem, Marshallem P. Felchem, który rozpoczął własne wykopaliska w pobliżu. 

W marcu 1877 roku William Harlow Reed, pracownik Kolei Union Pacific, natrafił na duże skamieniałości w rejonie Como Bluff w Wyoming. Wspólnie z Williamem Edwardsem Carlinem, również pracownikiem kolei, postanowili poinformować o znalezisku Marsha. Aby zachować anonimowość, podpisali się w liście jako "Harlow" i "Edwards". Marsh, świadomy wartości znaleziska, szybko zareagował na wiadomość. Wysłał swojego asystenta, Samuela Willistona, aby zweryfikował odkrycie. Po potwierdzeniu autentyczności skamieniałości, Marsh zawarł umowę z Reedem i Carlinem, oferując im stałe wynagrodzenie oraz premie za cenne okazy. Umowa zobowiązywała ich do dyskrecji i trzymania ludzi Cope’a z dala od Como Bluff. Mimo początkowej współpracy, relacje między Reedem a Carlinem a Marshem zaczęły się pogarszać. Reed czuł się niedoceniany i miał pretensje o warunki współpracy. Ostatecznie Carlin przeszedł na stronę Cope’a, co dodatkowo zaostrzyło rywalizację między paleontologami.​ Dzięki znaleziskom z Como Bluff, Marsh opisał kilka nowych gatunków dinozaurów, w tym stegozaura.  

Wydarzenia 1877 roku zapoczątkowały gorączkę wykopaliskową na niespotykaną skalę. W kolejnych latach Cope i Marsh prowadzili ekspedycje w coraz to nowe miejsca, inwestując w to ogromne środki (często z własnej kieszeni)​. Obaj zatrudniali całe ekipy robotników i łowców skamieniałości, próbowali też podkupywać ludzi sobie nawzajem. Prace terenowe odbywały się nieraz w trudnych, dzikich warunkach – na dalekiej prerii, z dala od miast. Paleontolodzy stosowali niekiedy drastyczne metody by uniemożliwić rywalowi skorzystanie ze stanowiska: po wydobyciu najbardziej wartościowych kości potrafili niszczyć pozostałe ładunkami wybuchowymi lub zakopywać szyby, by konkurent nie mógł nic więcej tam znaleźć​. Takie działania, choć z dzisiejszej perspektywy oburzające (bezpowrotnie stracono w ten sposób wiele skamieniałości), wówczas wydawały się usprawiedliwione bezwzględną walką o prymat.

W ferworze walki Cope i Marsh nieraz też przenosili front rywalizacji na łamy gazet codziennych. Ale również pojawiały się regularnie sensacyjne wieści o nowych „gigantycznych jaszczurach” odkrywanych przez ekipy Cope’a lub Marsha. Każdy z uczonych starał się publikować odkrycia jak najszybciej, nieraz na podstawie fragmentarycznych szczątków, co prowadziło do licznych pomyłek i późniejszych korekt. Przykładowo Marsh w pośpiechu nadał nazwę Brontosaurus szczątkowi wielkiego zauropoda z Como Bluff, by wkrótce okazało się, że był to po prostu starszy osobnik wcześniej opisanego Apatozaura – pomyłka ta wyszła na jaw dopiero po jego śmierci, a nazwa „brontozaur” przez dziesięciolecia funkcjonowała niepoprawnie w publikacjach popularnych. Cope z kolei nieraz mnożył nazwy gatunków na podstawie drobnych różnic w kościach, przez co późniejsi badacze musieli redukować synonimy (np. obaj rywale „odkrywali” na zmianę ten sam gatunek rogatego dinozaura – triceratopsa, nadając mu różne nazwy)​. 

Cope, czując się wielokrotnie poszkodowany przez Marsha, zbierał latami dokumentację jego błędów i nadużyć. W 1890 roku oskarżył publicznie Marsha (m.in. na łamach New York Herald) o defraudację funduszy rządowego instytutu geologicznego i marnowanie cennych okazów. Skandal odbił się szerokim echem i doprowadził do wszczęcia śledztwa – reputacja Marsha ucierpiała, a finansowanie jego badań przez rząd zostało wstrzymane​. Był to swego rodzaju rewanż Cope’a za lata upokorzeń. Jednak niedługo później, w 1897 r., Cope zmarł, co praktycznie zakończyło trwającą dwie dekady wojnę​. 

Marsh, choć przeżył rywala o dwa lata, był już schorowany i pozbawiony dawnej energii – zmarł w 1899 r. Ostatecznie obaj naukowcy, choć wyniszczeni finansowo i społecznie przez wzajemną walkę, przyczynili się do przełomowych odkryć i zgromadzili bezcenne kolekcje, które po ich śmierci trafiły do muzeów. Pozostawili też stosy nieopracowanych okazów – w magazynach zalegały skrzynie z kośćmi, których nie zdążyli nawet rozpakować​...

Kości Camarasaurus supremus wydobywane przez Oramela Lucasa dla Edwarda Drinkera Cope’a,
ok. 1877 r. 

Podsumowując – Wojna o Kości koncentrowała się na bogatych stanowiskach paleontologicznych Amerykańskiego Zachodu. Najważniejsze regiony i formacje geologiczne eksplorowane przez Cope’a i Marsha to:

• Formacja Morrison (Kolorado, Wyoming i okolice) – osady górnojurajskie ciągnące się przez Wyoming, Kolorado, Utah i inne stany, znane z licznych szkieletów dinozaurów. To tutaj leży Morrison koło Denver (gdzie Lakes odkrył pierwsze okazy dla Marsha) oraz Garden Park koło Cañon City (gdzie działał Cope z Lucasem). Formacja Morrison okazała się istną skarbnicą jurajskiej fauny – znaleziono w niej szczątki olbrzymich zauropodów (Apatosaurus/„Brontosaurus”, Diplodocus, Camarasaurus), drapieżników (Allosaurus, Ceratosaurus) i opancerzonych roślinożerców (Stegosaurus i inne). 
• Walka o dominację na tych stanowiskach w 1877 r. była jednym z punktów zwrotnych Wojny o Kości.
• Como Bluff (Wyoming) – legendarny grzbiet w stanie Wyoming, niedaleko Medicine Bow. To tu Reed i Carlin odkryli w 1877 r. jedno z najbogatszych złóż kości dinozaurów na świecie. W skałach formacji Morrison, tworzących wzgórze Como Bluff, znajdowano szkielety w każdej niemal warstwie – od wielkich kręgów i kości udowych po czaszki i płytki stegozaurów. Marsh uczynił z Como Bluff swą „bazę” – przez lata jego ekipy wydobywały stąd tony skamieniałości. Cope również próbował dostać się do Como (prawdopodobnie korzystając z resentymentów Carlina, który czuł się przez Marsha niedoceniony), ale Marsh skutecznie blokował teren. 
• W okolicy powstała nawet mała osada obozowa dla ekip wykopaliskowych. Sława Como Bluff była tak duża, że w późniejszych latach pojawili się tam także inni paleontolodzy (np. z Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej). Dziś miejsce to uchodzi za symbol „gorączki dinozaurów”, jaka ogarnęła naukowców w epoce Wojny o Kości.
• Bone Cabin Quarry (Wyoming) – stanowisko odkryte na początku lat 90. XIX w. na obrzeżach Como Bluff. Nazwę „Kamieniołom przy Chacie z Kości” nadano, gdyż w pobliżu stała mała chatka zbudowana częściowo z kości dinozaurów zebranych z okolicy. Bone Cabin Quarry obfitował w szczątki późnojurajskich dinozaurów (podobnych do tych z Como). 
• Marsh wiedział o tym miejscu i prowadził tam wykopaliska pod koniec swej kariery, jednak wiele kości z Bone Cabin wydobyli dopiero jego następcy (m.in. ekspedycje z AMNH na przełomie XIX i XX w.). Niemniej Bone Cabin Quarry stanowi epilog Wojny o Kości, pokazując, że nawet po śmierci Cope’a i Marsha zachodnie stanowiska wciąż kryły skarby, po które ruszali kolejni badacze.
• Kansas – formacja Niobrara – choć rywalizacja Cope–Marsh kojarzy się głównie z dinozaurami, w początkowym etapie ważną areną były również kredowe osady Kansas, bogate w skamieniałości morskich gadów (mozazaurów, plezjozaurów) i pterozaurów. To tam Marsh wysłał swojego pierwszego asystenta, prof. Benjamina Mudge’a, już w 1870 r., a później młodego Willistona, by pozyskiwali okazy dla Yale​. Cope także działał w Kansas – sam badał i publikował znaleziska mozazaurów i ryb z Niobary. 
• Choć te zmagania dotyczyły bardziej gadów morskich niż dinozaurów, były ważną częścią wczesnego etapu ich rywalizacji. Marsh zdobył stamtąd m.in. okazy słynnego pterozaura Pteranodon i mozazaura Clidastes, a Cope – mozazaury z rodzaju Tylosaurus i plezjozaury (w tym nieszczęsnego elasmozaura).
• Montana (formacja Judith River i Hell Creek) – w późnych latach 70. Cope zapuścił się też na północ, do Montany, gdzie w formacji rzecznej Judith River odkrył pierwsze znane rogate dinozaury (ceratopsy) i kaczodziobe hadrozaury z późnej kredy. 
• W 1876 r. Cope opisał tam fragmenty rogatego dinozaura, któremu nadał nazwę Agathaumas (później okazało się, że to prymitywny krewnego Triceratopsa). Odkrył też czaszkę dinozaura z pojedynczym rogiem – nazwanego Monoclonius – pierwszego dobrze rozpoznanego ceratopsa​. Marsh, gdy się o tym dowiedział, nie pozostał bierny: w 1880 r. wysłał do Montany swojego utalentowanego kolektora Johna Bell Hatchera, który odnalazł jeszcze bogatsze okazy ceratopsów (w tym czaszki Triceratopsa) w formacji Hell Creek w latach 80. To już jednak epilog Wojny o Kości – Cope nie miał środków, by konkurować w Montanie na taką skalę, a Marsh zdążył opisać Triceratopsa tuż przed swoją śmiercią.
• Oprócz powyższych, Cope i Marsh prowadzili wykopaliska (osobiście lub poprzez agentów) w wielu innych miejscach: w formacji Bridger w Wyoming (kopalne ssaki ery kenozoicznej), w Oregonie (słynne pokłady skamieniałości z John Day – Cope wysłał tam ekspedycję w 1878 r. pod kierunkiem Wortmana​ w Nowym Meksyku i zachodnim Teksasie (gdzie Cope badał triasowe gady i płazy). 

Rywalizacja Cope’a i Marsha to nie był konflikt pomiędzy szalonymi naukowcami, którzy w pojedynkę z najemnikami biegali po pustyniach. Wojna o kości angażowała także liczne osoby trzecie – asystentów, najemnych poszukiwaczy skamieniałości, przewodników terenowych, pracowników kolei, a nawet polityków. Oto niektóre z ważniejszych postaci, które odegrały w niej rolę:

• Jacob L. Wortman – bliski współpracownik Cope’a. Był z wykształcenia lekarzem i paleontologiem. Uczestniczył w wielu wyprawach terenowych Cope’a, m.in. kierował w 1878 r. jego ekspedycją do Oregonu (region John Day), gdzie zebrał bogatą kolekcję skamieniałości ssaków mioceńskich​ Później sam zrobił karierę akademicką – został profesorem paleontologii (co ciekawe, ostatecznie na Yale, już po erze Marsha)​. Wortman uważany był za utalentowanego „łowcę kości” i oddanego pomocnika Cope’a.
• Samuel Wendell Williston – młody student i entomolog z Kansas, który od 1874 roku pracował dla Marsha jako jego główny terenowy zbieracz skamieniałości​. Williston brał udział w odkryciach na stanowiskach w Kansas (Niobrara) oraz odegrał kluczową rolę w działaniach na Como Bluff – to on w 1877 r. został wysłany przez Marsha, by zabezpieczyć Como przed ludźmi Cope’a. Był bardzo skuteczny i pracowity, jednak frustrował go fakt, że Marsh nie pozwalał swoim asystentom na samodzielne publikacje (Williston miał ambicje naukowe). Ostatecznie Williston odszedł od Marsha w latach 80., zrobił doktorat z medycyny w Yale i stał się wybitnym specjalistą od owadów (muchówek). Później jednak powrócił do paleontologii akademickiej – został profesorem na Uniwersytecie w Chicago. Jego wspomnienia wskazują, że miał mieszane uczucia co do metody Marsha, ale doceniał wartość odkryć z czasów Wojny o Kości.
• Benjamin Franklin Mudge – doświadczony geolog, mentor Willistona. Był profesorem w Kansas, którego Marsh zatrudnił jako kierownika swoich ekspedycji na Zachód na początku rywalizacji (lata 1870–1878). Mudge nadzorował wykopaliska w Kansas (poszukiwania mozazaurów i pterozaurów) i brał udział w zabezpieczaniu stanowisk w Kolorado dla Marsha​. Był cennym współpracownikiem dzięki swojej wiedzy terenowej. Położył podwaliny pod sukcesy Marsha w pierwszej fazie Wojny, szkoląc młodszych zbieraczy takich jak Williston.
• William H. Reed i William Carlin – odkrywcy Como Bluff. Byli to robotnicy kolejowi, którzy natknęli się na skamieniałości dinozaurów w Wyoming. Ich decyzja, by powiadomić Marsha (choć początkowo rozważali też ofertę Cope’a), zaważyła na przebiegu rywalizacji​. Marsh związał ich ze sobą kontraktem, ale Carlin czuł się przez niego niedoceniony finansowo. W rezultacie Carlin prawdopodobnie utrzymywał potajemne kontakty z Cope’em – to on miał przeciekami do prasy ujawnić światu znaleziska z Como (artykuł w Laramie Daily Sentinel w 1878), ku wściekłości Marsha​. Ostatecznie Reed pozostał lojalny Marshowi i kontynuował dla niego wykopaliska (odkrył m.in. Bone Cabin Quarry), zaś Carlin odszedł w cień. Ich historia pokazuje, jak na terenie wykopalisk toczyła się gra wywiadów i kontrwywiadów między rywalami.
• Charles Hazelius Sternberg – jeden z najsłynniejszych poszukiwaczy skamieniałości tamtej epoki. Choć młodszy od Cope’a i Marsha, uczestniczył w Wojnie o Kości jako niezależny kolekcjoner. W 1878 r. dołączył do ekspedycji Cope’a w Oregonie (razem z Wortmanem)​. Później współpracował także z Marsh’em i innymi – był typowym „wolnym strzelcem”. Sternberg zasłynął jednak głównie nieco później, gdy wraz z synami odkrywał dinozaury na początku XX wieku. W kontekście Wojny o Kości jego rola była epizodyczna, ale warto wspomnieć to nazwisko jako przedstawiciela pokolenia zawodowych łowców skamieniałości, których kariery rozwinęły się dzięki zapotrzebowaniu generowanemu przez rywalizację Cope–Marsh.
• John Bell Hatcher – paleontolog i kolekcjoner, który w końcówce Wojny o Kości stał się „tajną bronią” Marsha. Marsh zatrudnił młodego Hatchera w latach 80. do poszukiwań w formacji Lance Creek (Wyoming/Montana) i okazało się to strzałem w dziesiątkę – Hatcher odkrył w 1888 r. czaszki wielkich dinozaurów rogatych, w tym Triceratopsa. Marsh zdążył opisać Triceratopsa przed śmiercią (1889), dołączając go do listy swoich triumfów. Hatcher po śmierci Marsha pracował dla Carnegie Museum. Choć nie brał udziału w „klasycznym” etapie wojny (lata 70.), to jego odkrycia wprost wynikały z ducha rywalizacji – Marsh pragnął udowodnić, że potrafi jeszcze przyćmić odkrycia Cope’a nowymi znaleziskami.
• Joseph Leidy – wprawdzie legendarny paleontolog Joseph Leidy nie był bezpośrednim uczestnikiem wojny (był mentorem Cope’a wcześniej, w latach 50. i 60.), ale jego rola była znacząca jako arbitra i autorytetu. To Leidy formalnie opisał poprawnie Elasmozaura po błędzie Cope’a​, co uciszyło dyskusję. Leidy z dezaprobatą obserwował eskalację konfliktu między młodszymi kolegami i ostatecznie wycofał się z paleontologii kręgowców, częściowo zniechęcony ich „wojną”. Można go więc uznać za ofiarę uboczną – wskutek niesnasek zaprzestał badań nad dinozaurami.

Mimo toksycznej atmosfery rywalizacji, naukowy plon Wojny o Kości był zdumiewający. Cope i Marsh odkryli łącznie ponad 130 nowych gatunków dinozaurów, nie licząc wielu innych kopalnych zwierząt. Wiele z tych dinozaurów to dziś ikony prehistorii. Ponadto Marsh i Cope przyczynili się do poznania wielu innych prehistorycznych zwierząt: pterozaurów (Marsh opisał rodzaj Pteranodon bez ogona i z ogromnym grzebieniem na głowie), ptaków prehistorycznych (to Marshowi zawdzięczamy Ichthyornis i Hesperornis – ptaki z zębami), gadów morskich (mozazaurów, plesiozaurów – badanych i przez Cope’a, i przez Marsha), a także ssaków kopalnych (obaj interesowali się ewolucją ssaków – Marsh badał m.in. prahistoryczne konie, Cope – prassaki triasowe i dziwne rogate ssaki uintatery). Łącznie ich odkrycia zapełniły muzealne gabloty setkami eksponatów i zrewolucjonizowały paleontologię końca XIX wieku.

Wojna o Kości była okresem bezprecedensowego wyścigu odkryć. Choć prowadzona w atmosferze zaciekłego konfliktu personalnego, przyniosła olbrzymi postęp w nauce o dawnych organizmach. Edward Cope i Othniel Marsh, rywalizując ze sobą, położyli fundament pod amerykańską paleontologię. Ich dziedzictwo – w postaci opisanych gatunków i zebranych skamieniałości – do dziś stanowi podstawę wielu badań i zachwyca kolejne pokolenia naukowców oraz pasjonatów prehistorii.

Bibliografia

Źródła prasowe i popularnonaukowe

Nawrot, R. (2013, sierpień 19). Prawdziwy Indiana Jones. Ale Historia, (33), 14.
Urbański, K. (2009, grudzień 3). Naukowe bajki o smokach. Rzeczpospolita.
Olejniczak, P. (2013, luty 15). Pradawne smoki. Eduscience.pl.
Dinolandia.pl. (2012). Panel edukacyjny: Historia odkryć i badań dinozaurów.

Źródła akademickie i naukowe

Cope, E. D. (1884). The Vertebrata of the Tertiary Formations of the Far West. U.S. Geological Survey of the Territories.
Linda Hall Library. (2024, lipiec 10). Scientist of the Day – Samuel W. Williston.
John Day Fossil Beds National Monument. (b.d.). Historic Resources Study – Chapter 7a. National Park Service.

Artykuły encyklopedyczne i internetowe

Wikipedia. (b.d.). Edward Drinker Cope (wersja angielska).
Wikipedia. (b.d.). Othniel Charles Marsh (wersja angielska).
Wikipedia. (b.d.). Bone Wars (wersja angielska).
Wittmann, F. M. (2017). Bone Wars. Institut für Anglistik, Uni Rostock.
PBS. (2011). Dinosaur Wars (American Experience).
WTTW. (b.d.). The Two Paleontologists Who Had a Bone to Pick With Each Other.
Create Happy. (b.d.). Bone Wars: How Edward Cope and Othniel Marsh Fueled Paleontology’s Golden Age.

Dodatkowe źródła historyczne i dokumentalne

PBS American Experience. (b.d.). Dinosaur Rivalry.
National Park Service. (b.d.). Fossil Discoveries & Early Paleontology.